Header Ads

So Meranao

PAGANAY A GINTAS
SO PIDTARO A MERANAO AGO SO BIDTOWAN SA IRANUN

So Maana o Meranao ago so Iranun
So basah ‘meranao’ na pu-on ko basah a ‘ranao.’ Aya pedtaroon a ‘ranao’ na so matitingkong a mala a ig; so matitingkong a maito a ig na aya ipembedto ron na ‘ranaranao.’ Mbida sa maana so ranao go so ragat. Sii ko kababaloiran a ig a matitingkong na so ranao na ig a kenaba matimos; so ragat na matimos. So kababaloiran a pebpagingedan na so taga ranao na Iranaun, odi na Meranao; so taga ragat na Iragaten, odi na Meragat.
Aya komakalilid ko manga basah sa duniya na aya ipembedto ko pagtao na so ingediyan odi na kagaganatan iyan a inged: lagid o Merekano (American) a ino kiyabedtowan sa Merekano ka kagiya sii tao sa America; Espanyol odi na Spanish ka taga Espanya odi na Spain; English ka taga England; Pilipino ka taga Pilipinas; Meranao, Iranaun, Iranun ka taga Ranao.

So pebpaginged sii ko melilibeta ko ranao taman ko riyaotan ko kadar iran na inebedto iran ko inged iran na giya Ranao. Sii ko asal sa muna na aya ipembedto ko manga tao sa Ranao na Iranun[1], kadtaro a aya paka-asal iyan na ‘Iranaun” ma-ana taga Ranao. So kadtaro a Iranaun na tiyanor o manga kalalagan sa biyaloiran a Iranun ka aden mapiya kapekilapiyatiyan balabaoron sii ko manga bayok ago toba-tobad iran.
Aya karayag o maana ini na si tao a taga Marawi na aya ipembedto ron na imarawin, so taga Ramain na iramainen, so taga Maguing na imaguingen, so taga Taraka na itarakaan, sa so taga Ranao na iranaun. Miya ilaytano saya a so ngaran o inged na igira aya imbedto ko tao na ibpagoman so batang a “i” ko poonaniyan ago so batang a “non” ko kaposan iyan a aya pekibarison na so lagid o baris o kaposan a kalima niyan -- Marawi (i-marawi-n), Taraka (i-taraka-an), Maguing (i-maguing-en), Ranao (i-ranao-n).
Aya maana ini na aya asal a ngaran o taga Ranao na Iranun. So tao a miyagingaran sa Iranun na adena kikekendis o bangsa niyan sa Ranao ago aya basah niyan na Meranao, odi na Iranun ka kagiya so basah Iranun go basah Meranao na sagit. So peman so da a kikekendis o bangsa niyan sa Ranao na baanda aya ontol a kibedto ron na so ngaran o inged a kagaganatan niyan – o sa Maguindanao na aya kibedto ron na Maguindanaon odi na Imaguindanaon, o sa Sulog na Isulogen odi na Tausug (Tao sa Sulog).
Miyapanodtol e Manuel R. Tawagon[2] a si Sheik Jakarta Matuan, kadadayuan a mangangen ko todtulan ko Meranao ko kababliniyan a anthropologist na aya tindegiyan na so manga tao sa Ranao na aya tidto a ngaran iran na Iranun sa paka asal, kena oba so kiyalayaman a ipembedto kiran imanto a Meranao. (Tawagon, Manuel R. “Iranuns of the Philippines,” Dansalan College Foundation, Marawi City, 1989).
Aya mitotoro aya na so Meranao na bago a ingaran o pagtao sa Ranao.
Ino Kabedto e sa Meranao so Iranaun?
So kiyabedto-e ko taga Ranao sa Meranao na miyakaayon sangka-e a antangan:
So tao a somiyong sa peda inged lagid opama sa Cagayan odi na sa Manila na aya ditharoon na micagayan, mimanila, maana somiyong sa Cagayan odi na somiyong sa Manila. (Marayag so kiya ilayatano ko kalima “Mi” a inisompat ko poonan o ngaran o inged a siyongowan). Sakamaoto mambo a si tao a somiyong sa Ranao na aya mapedtaro na Miranao.
Sabap ko kaongangen ago kalalagan so manga lokes na aya kapamelalag iran na so mapiya a kilalapiyat o basah sa diiran kabaya so basah o ba madidianggal (unrhymed). Giyoto e sabap a so Miranao na mimbaloya Meranao a kapembalesaon, lagid o Iranaun a pidtomo iran so kabalesaon a Iranun.
So aya maana niyan na so manga tao a asli sa Ranao apiya anda siran miyakandada na giyoto so Iranun na so mindadada sa Ranao a ron miyamaginged na gyoto so Meranao a miranao ko paganay.
Aden peman a manga kalalagan sa Ranao[3] a bitadaniran sa ped a maana so kadtaro a meranao. Inaloy e Kaka I Tingcap a sokon so meranao na puon sa dua a kalima a basa a palayaden manga pipiya a basah: isaon so MERA; ikadua so NAO. Sokon so MERA na da a lagidiyan a mapiya e paras a papanok sa dunia. So NAO na Mage’enao. Na so mage’enao na diniyan dii miphamoat so panamar ago so panaguntaman.
Ogaid na giyangkanan a dowa kalima na da a kimamaniyaya iyan ko ranao na sabap san na mawatan ko tidto a maana o Meranao a tao sa Ranao. Aya mataan na sii anan miyakaonot ko dii kabparamanisi ko basah.
So Kapiya o Meranao
So Meranao na isa a mapiya a tao sa Pilimpinas. Katii so manga sabap:
Paganayron na siran e kirek ko Darangen, a tindo a Pilimpinas a National Epic poetry. So Darangen o Meranao na isa a malendu a epic poetry sa duniya, madadalemon so okit-okit a mapiya kabpaginged, kambilanga tao, kandatu, paninindeg ko inged (kaprang), manga pipiya paparangayan ago dadabiyatan. So bangsa a adena darangen (epic poetry) iyan na isa a inged a miyaunaon so kambilangatao ago katiyardi (civilized People).
Ikadua na sii ko kinisampay o Islam ko lupa o Meranao na inimpitiyan so manga paparangayan iran sa so diron makaaayon ko kabaya o Kadenan na Soti sa Taman a Soti, na piyakatanor o Agama sa tantoden a miyakapiya so paparangayan ko kambilanga tao o manga Meranao ka kagiya so kiyapiyapiya e o Islam ko andanga paparangayn o Meranao na ayaden miyasongkad sa taman imanto.
 Giya manga okit-okit anan ago paparangayan na o pananayani o pagtao na isa a kadsabapan sa kabpakadaagiran. Isaini a sabap a so manga lokes o Meranao na pagtao a da tabana o minggugubat a puon sa Europe lagid o Katsila, Holanda, pedon pen so manga Merekano ago so Hapon, ka kagiya so Igma ago Taritib a piyagibat ibatan o Islam na tanto iran seselaan ago pagaadatan sabap sa kalek iran ko Allah a Kadenan iran.



[1] So pekhakedeg a manga kitab ko tudtulan ko Meranao odi na Iranun go so inged iran a Ranao na aya miyakasuraton na taga Europe ago Merekano na kadakelanon na siiran miyaneg ko manga tao a salakao, kenaba Meranao, lagid o manga Maguindanaon. Giyoto e sabap a so kapembalesa ko Iranun na komiyalilid na “Ilanun,” maana so “R” na mimbaloy a “L” ka kagiya so manga Maguindanaon na “tomoon iran so “L” a di so “R.” Madakela bandingan a aya ipembedto ko taga Ranao na ‘i-Lanaw-en,” “Illano,” Lanun,” ogaid na ribat oto ka so taga Ranao na ayadena ngaran iran na Iranaun, Iranun go Meranao.
[2] Tawagon, Manuel R. “Iranuns of the Philippines,” Dansalan College Foundation,Marawi City (1989)
[3] Tingcap. “Sempada Maradika, Paninggalan sa Ranao,” Marawi City
Post a Comment
Copyright. 2013. The New Ranao Star. Powered by Blogger.