Header Ads

Basah Meranao

Sa Ingaran o Allah a Masalinggagaon go Makalimoon


Pitowa go Panalamat

Giya kitab ai a iningaranan sa ’So Meranao’ na kena ba matag sarag a akal o misuraton. Aya mataan benar na giyaya e kiyatimoan ko ‘pangamad’ (research) o misurat sangkai bandingan ko Pagtao a Meranao, a miyokit sa kapamangadi, kapangingiza, kapangenal ago kapakipemosawira ko manga kalalagan sa Ranao, melagid so andang a kalalagan go so bago a maongangen.
Miyokit pen sa kapamangadi ko manga daptaran o manga paniniurat pantag ko Meranao, so Igma ago Taritib iyan, so dadabiyatan go waraan iyan, so ingediyan, so bangsa niyan, a go so manga ped a okit-okit iyan ko kapaginetao.
Owaiden ka piakambida o manga paniniurat so Iranun ago so Meranao, sekami a dumiaptar sa pandangana-e na dami pakasenggaya-a. Aya paratiyaya ami na so Iranun na ayaden so Meranao, ka palaya Iranaun, maana pu-on odi na tao sa Ranao. Na naino ka betadan tano sa dalil a tindeg amiron oto.
Isa a mala a miyakaogop sa kini daptaren sii na so miyauna a Director sa Department of Education, Culture and Sports (DECS) sa ARMM a si Hj. Jameel Ramli Noor, a kapapantagan a Sulutan sa Dangiprampiai, ago so darodopa iyan a si Hjh. Soraida Bualan Noor, a kapapantagan a Assitant Schools Superintendent sa Lanao del Sur 1-A.
Isapen a mala a minimosawiriyan si Datu Patadatu Bayas, a kapapantagan a Mangursi (Chairman) o Pito a Maruhom sa Ramain a ikawalo so Diwan, a go miyauna a municipal mayor a Ditsaan Ramain.
Ago so kapapantagan a Ampuan a Gaus sa Balintao a si Hj. Nasif Loma Bora, a miyauna pen a Vice Mayor sa Maguing municipality.
Go tanto a mala a miyasungkad ko libro e Kaka-e-Tingkap, aya bulawan a lupa e kambebetadaniyan, a iningaranan sa Sempada Maradika Paninggalan sa Ranao, ko manga usayan iyan ko Igma ago Taritib, go so salsila sa Ranao.
Siran anan a miyanga a-aloy e manga mamponay mamimikiran a mala so panalamat amiron ko kini ogopen iran ko ilmo ago galebek iran sa kiyathaonga sa libro ai. Na go so langon o siran oto a miyaka mosawir go miyakaogop sa antangan ago pamikiran sa kinidaptaren sa kitab ai na daden a pithatamanan o panalamat ami kiran. Na aya mala na so Kadenan a Soti sa Taman a Soti a aya pekhapoonan o nganin san a ilmo a oda so limo iyan ago so gagao niyan na diden makamuayan a libro ai.
Aya maalom sa kinidaptaren sii na kalokalo na obamakanggaya guna sa kapelindinga ko bangsa ago so waraan a tanda (cultural identity) o manga Meranao ko kababaloiran a isa a mapiya pephaginged sa duniya. Ka aya man a pidtaro a mapiya a tao na kenaba o taamingka ka mamis. Aya pidtaro a mapiya a tao na bilanga tao, bilantadi, kokowaan sa daway so baniyan bo langka, kokowaan sa daway so manga kadtaro iyan, ago pagi ibat ibatan so manga galebekiyan, ka palaya den phakaumpiya so langona saratiyan ago sarogian.
Giyanani okit o manga lokes tano sa kiyapagingediran sa Ranao a minggulalan ko Igma ago taritib a pidtaong iran puon ko okit-okit o Darangen a makaayon ko Agama Islam, a kabaya o Allah swt. So taritib na miyailainiyan so tanda o kapiya a tao o manga Meranao ka bapiya anda siran minayon na tanto siran a kadadayuan. Taman imanto na pekhailai a so Islam na aya mala a diron tharombalai ago pephakalaoladon sa Pilimpinas na so Meranao. Pembasaan e langona mala-maito a masgit go madrasah a miyabangon kombalabala na palayaden so Meranao e miyakathaongon odi na miyakapagolowan ko kiyatharomabalayon.
Aya katataralbi o Meranao na daniyan senongen so kamemeranawi ron ka siniyap iyan so bangsa nian, so inged iyan, so basah niyan, so igma ago taritib iyan, na aya sampurna na so Agama niyan. Isa pen a kapiya niyan na daniyan darainonen so diniyan di kapakipagogopa go di kapakitinabanga ko manga pagariniyan a Muslim, balaoboron ko dii kipamamayandegen ko kabenar o Muslim, aya mala na so diniyan di kipasalinggogopaan ko salakao di salakao.
Giyangkai a pandangan na owana karibatanon na rekami a tarambisa a misurat na phangening ami a maap ko salakao di salakao na aya samporna iyan na so Kadenan a Dabpayag a Sekaniyan bo e di kharibat. Sa so phakainengka ko karibatan ami sii na phangenin ami ron a rinaw a pakainengka a kami niyan ka anami mapakaontol so miyatoon sii a karibatan.
So peman so manga pipiya enda’o ago ilmo sa gugudanai, na sabap den oto ko panaguntaman o manga datu ago manga bai a miyangaaloy so ingaran go patugina iran sa onaan ko kiyamusawiri iran rekami a misurat. Siran ago so manga ped a kalalagan sa Ranao na miyapatot so kasela ago kapagadita kiran o manga kisalono a kalombayan ka oda siran na ditano masungkad so pakapoon tano na si tao a diniyan katawan so pu-onan iyan, go so bangsa niyan, na diniyan khatoon so sungowan iyan, sa mataan a tao a duwan-duwaaniyan.
Owaden a kamapiyaan a kibegaya guna a gugudanai na phangenin ami ko Allah a ibalasiyan ko manga Muslim, balabao ron so manga Meranao, sa pakadaagen Niyan siran sa dunia ini a mabaloy siran a olowan ko Agama Islam ago ladiyawan ko inged a tadtagumpia, sa taros a pakambatuwaan siran o Kadenan a Isa-Isa a Soti sa Taman a Soti sii sa alongan pekhaori.
So makapantag ko kiya osara ko manga batang odi na kalimah o kiriman a English odi na Latin sa libro ai na madakel so damakaroyod ko manga daptaran o manga panunurat sa basah Meranao.
Sabap sa kagiya so basah Meranao na dapen a miyapento a tomataritib ko di kakhalimaa odi na kambatanga ko kipendaptarenon -- kenaba lagid o manga ped a basah, lagid o basah Arab, basah Intsik, ago so manga ped a basah, a makadtatarambisa sa paniurat (script), a so kapembalesa niyan ko manga kalima go batangan ago kapephametuniyan na matataritib – na aya inokitan ami na so kipendaptaren o manga Malayu ago manga Indonesian ko basah iran a miyatarima a okit a kasurat iran ka kagiya so basa Malayu na miplagid sa sigeng o basah Meranao na isaon pen na so bangsa o Meranao na sii kiran mala a miyakatitayan.
Aden pen a manga kadtaro a isa ka adat a da ami mairanun sii ka kagiya daa miyatoon ami a patot a ipemaanaon ko basah Meranao.
Taman sa da a midaptar a bitikan lagid o dictionary ago Grammar and Composition sa basah English a taritibeniyan ago pentooniyan so kabedtowa, kabalesa go kisuraten ko basah Meranao na diden makapagayonayon so kipesuraten ko basah. Aya makapagolowan ko kagkatagowi sa bitikan ko kadtarowa go kisuraten ko basah Meranao na so miyamaganad sa basah (linguists) a mipagogopa iran so manga kalalagan sa Ranao, taros a tangkeden (recognized) so kabisa niyan o parinta ka an mipaliyogat a kipamangendao niyan ko manga murit ago eskwela.
Marawi City, Ramadhan 1433H (July-August 2012).

Masiding Noor Yahya



Post a Comment
Copyright. 2013. The New Ranao Star. Powered by Blogger.